Średniowiecze

Liryczny utwór poetycki przeznaczony do śpiewania. W średniowieczu pieśni miały charakter religijny (hymny, sekwencje) lub świecki. Cechuje je regularny rytm, refren i budowa stroficzna. Przykład: Bogurodzica — najstarsza polska pieśń religijna.

Utwór wyrażający ból, żal i skargę — najczęściej po śmierci bliskiej osoby lub z powodu cierpienia. Wywodzi się z tradycji biblijnej (Lamentacje Jeremiasza). W Polsce: Lament świętokrzyski (Żale Matki Boskiej pod krzyżem) — Maria płacze nad ukrzyżowanym Jezusem. Synonimem lamentu jest plankt.

Gatunek dramatyczny (do wystawiania na scenie), w którym bohaterami są alegorie: Cnota, Grzech, Śmierć, Anioł, Diabeł itp. Celem jest nauka moralna — pokazanie, że dobre życie prowadzi do zbawienia. Bohater (często „Każdy człowiek") staje przed wyborem dobra i zła. Charakterystyczna jest alegoryczność postaci.

Długi utwór epicki opowiadający o bohaterskich czynach rycerzy. Gloryfikuje odwagę, lojalność wobec władcy i wierność chrześcijaństwu. Przykład: Pieśń o Rolandzie — Roland ginie w boju, ale zachowuje honor i wierność Karolowi Wielkiemu. Bohater jest wzorcem rycerza chrześcijańskiego.

Pogląd, że Bóg jest centrum wszechświata i wszelkiego życia. W średniowieczu wszystko tłumaczono przez pryzmat woli Bożej. Człowiek istnieje po to, by służyć Bogu i osiągnąć zbawienie. Przeciwieństwem jest antropocentryzm (człowiek w centrum), charakterystyczny dla renesansu.

Zasada, że świat ma ścisłą, boską strukturę hierarchiczną: Bóg → aniołowie → papież → król → rycerze → mieszczanie → chłopi. Każdy człowiek ma wyznaczone przez Boga miejsce w tym porządku i powinien je akceptować. Hierarchia panuje też w Kościele i na dworze.

Przekonanie, że między człowiekiem a Bogiem potrzebni są pośrednicy — święci, a zwłaszcza Maryja. Człowiek grzeszny nie może zwracać się bezpośrednio do Boga — prosi Maryję lub świętych, by wstawiali się za nim. Stąd kult maryjny i modlitwy prośbne do świętych. Widoczna w Bogurodzicy.

Motyw ikonograficzny (malarski/rzeźbiarski): Chrystus siedzący na tronie, a po jego bokach Maria i Jan Chrzciciel wstawiający się za ludźmi. Wizualne przedstawienie idei pośrednictwa. Słowo pochodzi z greki i znaczy „prośba, błaganie". Często spotykany w ikonach i freskach.

Wyrazy i formy językowe wyszłe z użycia, charakterystyczne dla dawnych epok. W tekstach średniowiecznych np.: Bogurodzica (zamiast: Matka Boga), Gospodzin (Pan), sławiena (sławiona), zyszczy (pozyskaj). Archaizmy świadczą o dawności tekstu i nadają mu powagę.

Szczególny rodzaj lamentu — żałobna pieśń lub skarga po czyjejś śmierci. Termin łaciński (planctus = płacz). Plankt religijny to płacz Marii nad Chrystusem (Lament świętokrzyski). Plankt świecki to żałobna skarga po śmierci rycerza lub władcy. To bardziej szczegółowa nazwa dla lamentu.

Motyw literacki i plastyczny: Śmierć (szkielet) tańczy z przedstawicielami wszystkich stanów — papieżem, królem, rycerzem, kupcem, chłopem. Pokazuje, że śmierć jest demokratyczna — zabiera wszystkich bez względu na status. Wyraz lęku przed śmiercią w średniowieczu. Związany z hasłem memento mori.

Łacińskie hasło: „Pamiętaj, że umrzesz". Przypomnienie o nieuchronności śmierci, powszechne w średniowiecznej sztuce i literaturze. Miało skłaniać człowieka do pokuty i dobrego życia. Powiązane z tańcem śmierci i wyobrażeniami rozkładu ciała. Przeciwieństwo renesansowego carpe diem.

Idealny rycerz to: odważny wojownik, wierny swemu władcy, obrońca wiary chrześcijańskiej, honorowy i szlachetny. Walczy w słusznej sprawie (krucjaty), nie dla zysku. Przykład: Roland z Pieśni o Rolandzie. Kodeks rycerski (dekalog) regulował zachowanie rycerza na polu bitwy i na dworze.

Zasada, że postacie lub obrazy symbolizują coś innego — pojęcia abstrakcyjne. W moralitecie Cnota = cnota, Diabeł = grzech. W Boskiej komedii Beatrycze = zbawienie, Wergiliusz = rozum. Alegoria działa na dwóch poziomach: dosłownym (postać) i przenośnym (znaczenie moralne). Typowa technika średniowieczna.